Na području Pala, podno Romanije nalazi se mjesto na kojem prošlost i sadašnjost progovaraju kroz kamen – stećci iz srednjeg vijeka stoje kao nijemi svjedoci vremena u kojem su se preplitali vjera, vlast i život običnih ljudi.
Stećci na području opštine Pale i grada Istočno Sarajevo nisu samo kameni nadgrobni spomenici, već simboli prošlosti koji i danas u tišini planinske visoravni i šumskih proplanaka svjedoče o vjeri i običajima ljudi koji su tu živjeli prije više vijekova.
Ekipa Srne posjetila je sa istoričarom Svjetlanom Samardžijom lokalitet Hotočina u opštini Pale, gdje se nalazi oko 223 srednjovjekovna nadgrobna spomenika nastala između 12. i 16. vijeka.
STEĆCI – SVJETSKO NASLJEĐE I DOMAĆI TEMELJ
Samardžija je rekla da je ovo područje baštinska zemlja Pavlovića, jedne od vlastelinskih porodica koje su pripadale Pavlu Radenoviću, po kojem je i nazvana.
NJihova baštinska zemlja je teritorijalno obuhvatala područje od Zvornika do Foče i od Olova do Drine.
Ona napominje da su stećci kao nadgrobni spomenici upisani 15. jula 2016. godine na Listu svjetske baštine Uneska, ali da nisu samo evidentirani u BiH, već i u Crnoj Gori i Srbiji.
Od ukupno 70.000 popisanih stećaka, njih 60.000 se nalazi u BiH, preciznije u istočnim dijelovima Republike Srpske i u Hercegovini.
Razlog za to leži u samoj zemlji, kaže Samardžija, i to zbog kvaliteta krečnjaka, sedre i granita koji su bili idealan materijal za gradnju monumentalnih nadgrobnih spomenika, a upravo takvi majdani postojali su na ovim prostorima.
Samardžija ističe da stećci nisu nastajali stihijski, već su morale postojati radionice u kojima se kamen klesao i oblikovao, i to u blizini majdana najboljeg krečnjaka.
Ona ukazuje da je Paljanska Miljacka bila poznata po sedri, od koje se jedan dio stećaka i gradio, kao i čuvenom krečnjaku kalku.
Zanimljivo je da i danas na Palama postoje porodice čije se porijeklo vezuje za ovaj zanat. Porodica Klačar, prema predanju, vodi porijeklo od ljudi koji su se bavili izradom nadgrobnih spomenika.
NAJVIŠE STEĆAKA NA PODRUČJU GRADA ISTOČNO SARAJEVO
Stećaka je najviše na području grada Istočno Sarajevo koje obuhvata 1.425 kilometara kvadratnih, uključujući i Rogaticu kao njegov dio. Samo na teritoriji opštine Pale evidentirano je 1.700 ovih drevnih kamenih spavača.
Stećci su, smatraju istoričari, monumentalni nadgrobni spomenici i kulturno-istorijsko nasljeđe ne samo srpskog naroda, a tadašnji ljudi su ih izrađivali smatrajući da smrt neće biti njihov kraj i da nakon nje postoji još nešto.
“Ostavili su nam u amanet ogromne mramorne spomenike kao podsjetnik na vremena od 12. do 16. vijeka. Najreprezentativniji i najbolji stećci građeni su u 14. i 15. vijeku, kada na njima imamo i reljefaste oblike. Uglavnom su to krstovi ili drugi simboli”, ukazuje Samardžija.
STEĆCI I CRKVIŠTA
Većina nekrpola stećaka nalazi se u okviru pravoslavnih grobalja, što upućuje na zaključak da je postojala crkva kao hrišćanski segment, i to najčešće pravoslavni, a ponegdje i rimokatolički, jer se Srbi i Hrvati pominju na ovim prostorima još iz vremena Konstantina Porfirogenita, tačnije od 11. vijeka.
Izučavanje nadgrobnih spomenika počelo je pedesetih godina 19. vijeka, kada ih je britanski arheolog Artur Evans nazivao “jeretičkim i manihejskim”, ali takve tvrdnje padaju u vodu kada se zna da su na mjestima gdje su postojale pravoslavne crkve nalaženi i stećci.
“Bogumili i manihejci nisu imali običaj da grade bogomolje. Stećci su često nastajali upravo uz pravoslavne hramove”, objašnjava Samardžija.
U BiH danas postoje tri istoriografije sa tri različite tematike koje govore o nastanku stećaka, o bogumilstvu i o tome ko ih je gradio, koji su narodi prvi došli. Međutim, kada se govori o stećcima, treba misliti i na Polimlje u današnjoj Crnoj Gori, te prostor nekadašnje Raške, koja je postala nemanjićka država, a gdje se nalazi veliki broj ukrašenih stećaka sa krstačama.
SIMBOLI VJERE, RATA I NEBA
Podno Romanije, u Hotočini, koju je posjetila ekipa Srne sa Samardžijom, nalazi se veliki broj stećaka koji na svojoj poleđini ili na ploči imaju uklesan krst, mač ili nebeska tijela – polumjesec, sunce i zvijezde, koji su stariji slovenski simboli i ne treba ih isključivo vezivati za islamizaciju.
Ona objašnjava da su simboli nebeskih tijela predstavljani na stećcima jer su Srbi i prije prihvatanja pravoslavlja bili okrenuti nebu i vjeri, odnosno vjerovali su da tamo gore ima nešto.
“Krst je najčešći motiv na stećcima i svjedoči da je ispod spomenika sahranjen vjernik, ali ne nužno svešteno lice. Mačevi ukazuju na ratnike, dok polumjesec često izaziva pogrešna tumačenja i miješa se sa dolaskom islamizacije na ove prostore”, ističe Samardžija.
Ona ukazuje da se sa padom Bosne pod tursku vlast 1463. godine dešavaju promjene u izgledu nadgrobnih spomenika.
Prema njenim riječima, manji stećci u obliku ploča ponekad dobijaju nišane, što ukazuje na prelazni period i sahranjivanje ratnika koji su primili islam ili služili u osmanskoj vojsci.
Ipak, kontinuitet simbola ostaje kao što se na stećcima javlja mač, tako se na nišanima pojavljuje buzdovan ili polumjesec samo sa dvije ili tri jabuke.
Ona navodi da se, pričajući o stećcima, može obići širok krug koji bi se završio u Višegradu, na Brodaru, na Hrtaru, jednoj od tvrđava Pavlovića.
BAŠTINA PAVLOVIĆA I KAMEN TEŽAK 32 TONE
Jedan do najvećih stećaka u BiH težak čak 32 tone nalazi se na lokalitetu Pavlovac u opštini Istočna Ilidža i građen je u obliku kućice ili šljemenika, kako to istoričari nazivaju.
Ovaj monumentalni spomenik pripisuje se upravo knezu Pavlu Radenoviću, rodonačelniku vlastelinske porodice Pavlović.
“Kako je on došao ovdje, a nije sahranjen u srednjovjekovnom gradu Borač kod Rogatice, prijestonom mjestu porodice Pavlovića, ne znamo. Ali tokom pravljenja vojnih poligona Jugoslovenskoj narodnoj armiji, vršena su iskopavanja i istraživanja na ovoj nekropoli, pa su dijelovi stećaka odneseni, osim ovog najgabaritnijeg koji nisu mogli pomjeriti”, priča Samardžija.
Ona dodaje da su odneseni stećci vraćeni na ovu nekropolu, ali, nažalost, u ne tako dobrom stanju.
Samardžija ističe da je Gradska uprava Istočno Sarajevo pokrenula incijativu zaštite ove nekropole kao jedne od najugroženijih, te angažovala i Zavod za zaštitu kulturno-istorijskog nasljeđa Republike Srpske kako bi se zaštitilo bar ono što je ostalo od stećaka.
Prema njenim riječima, poznato je da su arheolozi pronašli ostatke kneza Pavla i da da se oni nalaze u Akademiji nauka i umjetnosti BiH, na sarajevskom Bistriku.
“Kontaktirala sam ih, ali nisam dobila odgovarajuće odgovore, da li se i danas nalazi tu i šta se desilo sa tim ostacima nakon Odbrambeno-otadžbinskog rata”, kaže Samardžija.
U VOJKOVIĆIMA SPOMENIK U OBLIKU KRSTA
U Vojkovićima, u opštini Istočna Ilidža, nalazi se stećak koji je izrađen u obliku krsta, a na kojem na staroslovenskom jeziku piše Vojkan ili Vojka, što bi moglo da implicira da je prezime Vojkovići postalo od tog imena.
Samardžija ističe da i u Federaciji BiH postoji značajan lokalitet – selo Vrutci kod Ilidže, koje je istraživao i Zemaljski muzej u Sarajevu.
STEĆAK U OBLIKU KRSTA IZ SELA VRUTCI REPREZENTATIVAN
Krst iz ovoga sela koji datira iz devetog vijeka i sada se nalazi u vrtu Zemaljskog muzeja predstavlja reprezentativan primjerak stećka u obliku krsta koji ne samo da ima ornamente i reljefaste oblike već i pisane dijelove.
“Ugarski kralj Bela prvi put pominje crkvu u Vrutcima kao crkvu posvećenu Svetom arhiđakonu Stefanu 1244. godine i pominje župu Vrhbosnu. Tada prvi put saznajemo za postojanje te župe, koja je otprilike obuhvatala današnje Sarajevo sve do utvrđenja Hodiđed na Bulozima. Sistem utvrđenja je išao naseljima i opštinama Vogošća i Ilijaš, a jedan dio se naslanjao na utvrđenja koja su vodila ka Kotorcu, srednjovjekovnom gradu gdje i danas postoje dvije crkvine i crkve sa dvije nekropole stećaka”, ističe Samardžija.
Ostaci crkve iz sela Vrutci nalaze se blizu Velike aleje na Ilidži, sa ogromnim nekropolama stećaka.
U vezi sa ispisanim dijelovima na staroslovenskom jeziku, Samardžija ukazuje da su se oni mogli naći na području opštine Rogatica, koja broji najviše stećaka na istoku.
Ona objašnjava da se sa crteža na stećcima može saznati mnogo o životu ljudi, te da li su se bavili stočarstvom, lovom ili ribolovom.
“Hotočina je prepoznata po lovu. Oko Rogatice veliki broj stećaka na sebi ima luk i strijelu, što ukazuje da su se ljudi u okolnim šumama bavili lovom”, kaže Samardžija.
GORNJI PRIBANJ MOŽDA KRIJE OSTATKE NAJSTARIJEG SAKRALNOG OBJEKTA U BiH
Stećci nisu podizani samo oko pravoslavih grobalja, već i u okviru crkvenih porti, a upravo takva bila je i Crkva posvećena Svetim apostolima Petru i Pavlu iz 13. vijeka, čiji se ostaci nalaze u Gornjem Pribnju, u opštini Pale.
Istoričar Svjetlana Samardžija priča za Srnu da je Crkva porušena 1530. godine i da je veći dio kamena, najvjerovatnije, odvezen u Sarajevo i ugrađen u Begovu džamiju.
“Ne zna se da li je to tačno, ali stanovništvo Gornjeg Pribnja i dan-danas govori da jeste. Oni misle da su crkvena ulazna vrata ugrađena u Begovu džamiju i nikada nisu pomjerena odatle. Za sada, to je priča, ali gdje ima priče ima i određene istine”, navodi Samardžija.
Ona kaže da se kao primarni istorijski izvori najčešće uzimaju povelje, pisma, arhivska građa, zatim materijalno kulturno-istorijsko nasljeđe, dok je tek na trećem mjestu narodno predanje, koje nekada može da potkrijepi sve.
Samardžija ukazuje da o značaju ovog hrama u Gornjem Pribnju govori i to da tamošnje stanovništvo iz generacije u generaciju do danas baštini tradiciju da stoku nikada ne pušta na taj lokalitet.
Ona kaže da je zanimljivo i prenošenje predanja o Petrovdanu, o čemu najbolje svjedoči činjenica da je osveštanje paljanske Crkve Uspenja Presvete Bogorodice bilo upravo na taj praznik, koji se posebno slavi na Palama.
Samardžija ističe da lokalitet Gornji Pribanj jeste neistražen, te da i danas postoje ostaci crkve koja, prema vjerovanju mještana, datira iz 1240. godine.
Kada bi se neko od vrsnih arheologa odlučio na istraživanja kojim bi se sve i naučno potkrijepilo, kaže Samardžija, vjerovatno bi Crkva Svetih Petra i Pavla bila jedan od najstarijih pravoslavnih sakralnih objekata u BiH.
“Upokojeni profesor Đorđe Janković mnogo je volio da obilazi te lokalitete i, pominjući Gornji Pribanj, pomenuo je još jednu crkvu koja je manje poznata u mjestu Vrhprača, podno Jahorine. To je bila crkva velikih dimenzija koja je čak bila jedno od episkopskih sjedišta”, navodi Samardžija.
Ona kaže da se Crkva Svetih Petra i Pavla nalazila na pola puta između dva tadašnja utvrđenja, i to Gornjih Pala na Vrelu Miljacke i Hodiđeda u Bulozima, kao jednog od stonih gradova.
Samardžija napominje da opština Pale i grad Istočno Sarajevo u svom grbu baštine teritorijalnu tradiciju vlastelinske srednjovjekovne porodice Pavlović, te naglašava da ovaj kraj ima mnogo da pokaže.
“Koliko je to značajno, za nas istoričare enormno, ali sam sigurna da se od ovakvih lokaliteta može napraviti, ako ne dobar vjerski, onda dobar turizam”, poručuje Samardžija.
Kompletnu reportažu možete pogledati na Srninom kanalu na “Jutjubu”.
