Obilježavanje Dana srpskog jedinstva, slobode i nacionalne zastave spomen je i na herojstvo srpske vojske u probijanju Solunskog fronta, ali i prilika za podsjećanje na sve solunske doborovoljce s ove strane Drine koji su se u Velikom ratu pridružili srpskoj vojsci u borbi za slobodu.
Ponosni na pretke njihovi potomci ističu da se i tada i sada pokazalo da srpsko jedinstvo postoji i da će uvijek postojati.
Dio porodičnog predanja Veljka i Gorana Papaza iz Istočnog Sarajeva je priča o djedu Iliji koji je nakon prisilne mobilizacije u austro-ugarsku vojsku iskoristio prvu priliku i pridružio se srpskoj vojsci sa kojom je učestvovao u proboju solunskog fronta.
“To je bilo ono stvarno patriotizam i jaka volja za srpsko jedinstvo i da se krene u borbu, to su fizički napori bili mnogi i ranjavanja i svega, ali nije se odustajalo”, priča Papaz.
U istorijskom trenutku kada se srpski nacionalni pokret na ovim prostorima nalazio u usponu, a oči Srba zapadno od Drine bile uprte u Srbiju od koje su očekivali slobodu, pridruživanje doborovoljaca sa područja BiH srpskoj vojsci krenulo je pred početak Velikog rata.
“To je jedan od načina na koji su se naši ljudi javljali kao dobrovoljci u srpsku vojsku, drugi način je bio dolaskom iz Amerike i drugih prekookeanskih zemalja i pridruživanje srpskoj vojsci na solunskom frontu i treći način je bio prebjegavanje iz austro-ugarske vojske”, naveo je istoričar Draga Mastilovoć.
Zapisi govore o tome da su srpski doborovoljci bili u elitnim odredima koji su imali najteže zadatke u herojskoj borbi za slobodu. Nažalost, nikada nije precizno utvrđeno koliko je Srba zapadno od Drine bilo u dobrovoljcima.
“U nekim istorijskim izvorima se navodi podatak da je samo sa tog sarajevsko-romanijskog platoa već u oktobru 1914. godine bilo preko 2.500 dobrovoljaca. To je što se tiče doborovoljaca čija je uloga zaista bila ogromna u tom ratu i taj nacionalni elan, taj nacionalni polet i spremnost na kraju krajeva za žrtvu teško da je bila zabilježena i prije i poslije toga”, istakao je Mastilović.
Po završetku Velikog rata vrednovao se doprinos doborovoljaca.
Međutim, u Drugom svjetskom ratu uslijedio je ogroman ustaški pogrom nad solunskim dobrovoljcima koji su proganjani i ubijani, a u velikom broju njihova priznanja i spomenice uništavani. Nisu srpski dobrovoljci bili omiljeni ni u komunističkom režimu – nekima je oduzimana zemlja, drugi su protjerani…
Ipak, sve nedaće nisu spriječile njihove potomke da se s ponosom sjećaju predaka, jer srce je kucalo za srpsko jedinstvo…
