Spomenica “Žepa, juni 1992. godine” autora Stefana Lopatića biće promovisana 19. juna u Palama, a čuva sjećanje na jedan od najtežih perioda za ovu opštinu i Sarajevsko-romanijsku regiju – pogibiju 45 srpskih boraca, koje su iz zasjede napadi pripadnici tzv. Armije BiH.
Ova spomenica predstavlja dug prema 45 poginulih boraca ali i pokušaj da se sačuvaju svjedočanstva učesnika i dokumentuju događaji koji su ostavili dubok trag na ovaj kraj. NJena izrada je i najznačajnija aktivnost za rukovodstvo Boračke organizacije Pale.
Lopatić je rekao Srni da je radio tri godine zbog složenosti istraživanja i ograničene dostupnosti istorijskih izvora.
Istakao je da je postojala opasnost da dragocjena sjećanja preživjelih budu trajno izgubljena, zbog čega je prikupljanje svjedočenja predstavljalo jedan od najvažnijih segmenata rada.
“Spomenica obrađuje tragična dešavanja u periodu od 4. do 6. juna 1992. godine, kada je mješovita borbena grupa koju su najvećim dijelom činili stanovnici opštine Pale tragično stradala na Žepi tačnije na lokaciji Budičinom potoku ili kanjon rijeke Žepe”, objasnio je Lopatić.
Da bi se razumio značaj spomenice, Lopatić je istakao da je važno naglasiti da su se suočili sa dva velika izazova, jer je sve manje ljudi koji su bili učesnici tih događaja i koji su mogli da svjedoče o onome što se dešavalo, te nedostatak zvanične dokumentacije vojnih i civilnih vlasti.
Lopatić je dodao da se jedan dio posla odnosio na prikupljanje sjećanja ljudi koji su bili na tom području početkom juna 1992. godine, dok je drugi bio vezan za ograničenu zvaničnu dokumentaciju koja im je bila dostupna kao primarni istorijski izvor.
On je naglasio da je riječ o timskom projektu u kojem je značajnu ulogu imao Dokumentacioni centar Boračke organizacije opštine Pale, čiji su članovi prikupljali svjedočanstva preživjelih boraca.
Lopatić, koji je i istoričar, ocijenio je da su događaji na Žepi ostavili trajne posljedice ne samo na neposredne učesnike, već i na cijelu lokalnu zajednicu.
On je dodao da istraživanje tih događaja nije završeno, nego je spomenicom zvanično okončana prva faza istraživanja.
Govoreći o značaju spomenice za mlađe generacije, naglasio je da je njegovanje kulture sjećanja obaveza svih koji žive na ovom prostoru.
“Imamo dužnost prema onima koji su preživjeli, ali i prema onima koji nisu. Ako se priča o Žepi svede samo na usmena kazivanja, rizikujemo da vremenom bude izgubljena ili iskrivljena. Zato je cilj ove spomenice da sva ta sjećanja budu sabrana na jednom mjestu i sačuvana za buduće generacije”, objasnio je Lopatić.
Boračka organizacija Pale odaje poštu za 45 poginulih boraca i priznanje učesnicima bitke vođene u rejonu Žepe u periodu od 4. do 6. juna 1992. godine.
Predsjednik Predsjedništva Boračke organizacije opštine Pale Jasna Lazarević Gavrilović navela je da je objavljivanje spomenice jedan od najznačajnijih projekata koje je ova organizacija pokrenula u posljednjim godinama, s ciljem da se na osnovu činjenica i svjedočenja rasvijetle okolnosti stradanja srpskih boraca na Žepi.
Gavrilovićeva, koja je kćerka jednog od poginulih boraca na Žepi, istakla je da spomenica ima poseban značaj za porodice stradalih, jer predstavlja trajno svjedočanstvo o ljudima koji su dali živote u odbrani svog naroda.
Ona je naglasila da je u trogodišnjem istraživanju učestvovao veliki broj ljudi, posebno preživjeli borci koji su svojim svjedočenjima dali nemjerljiv doprinos.
“Trauma koju su preživjeli učesnici tih događaja i danas je prisutna, ne samo kod njih nego i u njihovim porodicama”, rekla je Gavrilovićeva.
Naglasila je da je inicijativa za izradu spomenice pokrenuta je nakon što je u jednom vojnom dokumentu pronađena netačna kvalifikacija o okolnostima stradanja srpskih boraca.
Prema njenim riječima, nisu mogli dozvoliti da takva tvrdnja ostane zabilježena kao istorijska činjenica i zato su pokrenuli istraživanje i prikupljanje dokumentacije kako bi utvrdili šta se zaista dogodilo.
U okviru rada na spomenici formiran je i Dokumentacioni centar Boračke organizacije opštine Pale, koji se bavi prikupljanjem, obradom i arhiviranjem građe o Odbrambeno-otadžbinskom ratu, ali i drugim značajnim istorijskim događajima.
Gavrilovićeva je navela da je ovo prvi ovakav dokument na temu Žepe i nadaju se da će biti nastavljena istraživanja o istini iz Odbrambeno-otadžbinskog rata, bez glorifikacija ili pamfleta, što je česta pojava kada se dokumentuju ratna dešavanja.
Podsjetila je da je izrada spomenice bio vrlo osjetljiv, težak i zahtjevan zadatak, a sve greške koje su napravljene mogu i treba da budu ispravljene u dopunjenom izdanju.
“Zahvalni smo svima koji su učestvovali u ovom projektu, posebno autoru koji je od prikupljene građe napravio djelo koje će ostati važan istorijski izvor za buduće generacije”, navela je ona.
Nakon promocije koja je planirana za 19. juni u Kulturnom centru Pale sa početkom u 19.00 časova, biće održana i javna tribina 3. jula s ciljem uspostavljanja otvorenog dijaloga o Spomenici, kako bi njeno eventualno sljedeće izdanje bilo dopunjeno mogućim novim saznanjima.
Kolona Sarajevsko-romanijskog korpusa VRS mučki je napadnuta 4. juna 1992. godine kada se kretala prema brdu Zlovrh sa zadatkom da dostavi hranu i vodu za 13 vojnika koji su na toj koti obezbjeđivali radio-relejni objekat.
Sa muslimanskom stranom bio je postignut dogovor da srpski vojnici mirno prođu, međutim, ali su oni taj dogovor prekršili i s leđa, iz zasjede, napali srpske vojnike.
Pripadnici takozvane Armije BiH su 12 zarobljenika zatvorili u obližnju štalu i žive zapalili.
Ovo je bilo jedno od najmasovnijih stradanja pripadnika Sarajevsko-romanijskog korpusa VRS u Odbrambeno-otadžbinskom ratu.
Spomen-obilježje ubijenim srpskim borcima nalazi se između Han Pijeska i Rogatice, na liniji između sela Podžeplje, Stoborani i Krivače koja pripadaju opštini Han Pijesak i mjesne zajednice Žepa u Rogatici.
