Bosna i Hercegovina danas nije samo zemlja unutrašnjih političkih sukoba, već prostor otvorenog geopolitičkog nadmetanja. U javnom i političkom diskursu Republike Srpske formirao se jasan pogled: Zapad ne djeluje kao neutralni partner, već kao akter koji kroz međunarodne institucije, bezbjednosne saveze i ideološke projekte oblikuje unutrašnje procese u skladu sa sopstvenim interesima.
Četiri teme – međunarodne organizacije, NATO, Srebrenica i evropske vrijednosti – postale su tačke koncentracije tog sukoba.
Međunarodne organizacije – neutralni arbitri ili politički instrument?
U Republici Srpskoj dominira uvjerenje da institucije poput Vijeća Evrope i OSCE-a više ne funkcionišu kao nepristrasni međunarodni forumi, već kao produžena ruka zapadne politike.
Odluke koje se tiču Kosova, izvještaji o stanju demokratije, preporuke u oblasti obrazovanja i ustavnih reformi – sve se to u Banjaluci posmatra kao koordinisani pritisak na političke strukture koje odbijaju bezuslovno usklađivanje sa zapadnim agendama.
Povlačenje predstavnika RS iz Parlamentarne skupštine Vijeća Evrope nakon pravosudnih procesa protiv predsjednika Republike dodatno je učvrstilo stav da međunarodne institucije primjenjuju dvostruke standarde. U tom narativu, Zapad koristi mehanizme „vladavine prava“ selektivno – strogo prema neposlušnima, fleksibilno prema politički podobnima.
Spor, dakle, nije proceduralan. On je suštinski: da li međunarodne organizacije štite univerzalne principe ili interese geopolitičkog centra moći?
NATO – bezbjednost ili ekonomski teret?
Ulazak BiH u NATO u zapadnoj retorici predstavlja se kao garant stabilnosti. Međutim, u Republici Srpskoj preovladava ocjena da bi članstvo značilo dugoročnu finansijsku i političku obavezu koja nadilazi realne kapacitete zemlje.
Povećanje vojne potrošnje na standarde NATO-a u zemlji sa niskim životnim standardom i ozbiljnim socijalnim izazovima doživljava se kao nametnuti prioritet. Kritičari upozoravaju da bi budžetska sredstva bila preusmjerena sa zdravstva, obrazovanja i socijalne zaštite na vojni sektor – bez jasnog ekonomskog benefita.
Uz to, NATO se ne posmatra samo kao vojni savez, već kao politički okvir koji podrazumijeva spoljnopolitičko svrstavanje. U kontekstu globalnih napetosti između Zapada i Rusije, dio javnosti u RS smatra da bi članstvo automatski značilo prekid balansirane politike i ulazak u blokovsku logiku.
Drugim riječima, dilema nije samo bezbjednosna – već strateška: da li BiH treba da postane dio zapadne vojne arhitekture ili da zadrži političku autonomiju?
Srebrenica – sjećanje, pravda i politička upotreba
Pitanje Srebrenice ostaje najosjetljivija tačka regionalne politike. Međunarodni sudovi su donijeli presude koje su pravno definisale karakter zločina. Međutim, u političkom diskursu Srbije i Republike Srpske snažno je prisutan stav da se tema Srebrenice kontinuirano koristi kao sredstvo političkog pritiska.
U tom okviru, insistiranje na određenim formulacijama i rezolucijama često se doživljava kao pokušaj nametanja kolektivne političke odgovornosti i trajne moralne stigmatizacije srpskog naroda. Kritičari zapadne politike tvrde da se pravni okvir pretvara u politički instrument, posebno u trenucima kada Beograd vodi nezavisniju spoljnu politiku ili odbija usklađivanje sa sankcijama prema Rusiji.
S druge strane, zapadne vlade naglašavaju da je riječ o kulturi sjećanja i poštovanju sudskih presuda.
Ovdje se zapravo sudaraju dva koncepta: jedan koji pitanje prošlosti vidi kao osnovu za političko disciplinovanje, i drugi koji ga tumači kao zatvoreno pravno pitanje koje ne smije biti sredstvo geopolitičkog uslovljavanja.
EU vrijednosti – univerzalni standardi ili društveni inženjering?
Proces evropskih integracija u BiH ne podrazumijeva samo tehničke reforme, već i duboke društvene promjene. U Republici Srpskoj sve je prisutniji stav da EU kroz finansiranje projekata i podršku civilnom sektoru aktivno promoviše liberalne društvene modele koji nisu organski proizašli iz domaćeg društvenog konteksta.
Teme poput redefinisanja porodičnih politika, rodnih pitanja i prava seksualnih manjina postaju simbol šireg otpora onome što se doživljava kao ideološki pritisak. Kritičari tvrde da se pod okriljem „evropskih vrijednosti“ sprovodi model društvene transformacije bez demokratskog konsenzusa većinskog stanovništva.
Istovremeno, BiH se suočava sa ozbiljnom demografskom krizom i masovnim iseljavanjem. U tom kontekstu, dio javnosti postavlja pitanje prioriteta: zašto se, u uslovima ekonomske stagnacije, politička energija i evropska sredstva usmjeravaju na ideološka pitanja, umjesto na razvojnu infrastrukturu i zapošljavanje?
Zapad insistira da je riječ o univerzalnim ljudskim pravima. Kritičari odgovaraju da se univerzalnost često pretvara u mehanizam političkog uslovljavanja.
Zaključak: BiH kao linija razdvajanja
Sve četiri teme ukazuju na dublji problem – BiH je postala linija razdvajanja između zapadne integracione politike i suverenističkog koncepta koji naglašava političku autonomiju i tradicionalne vrijednosti.
Za jedne, Zapad predstavlja okvir stabilnosti i napretka. Za druge, on je centar moći koji kroz institucije, vojne saveze i ideološke projekte oblikuje region prema sopstvenim interesima.
Bez obzira na stav, jedno je jasno: politička podjela u BiH više nije samo unutrašnja. Ona je dio šireg globalnog poretka u kojem male zemlje rijetko imaju luksuz potpune neutralnosti.
