Član “Mlade Bosne” Gavrilo Princip je na današnji dan 1914. godine izvršio atentat na austrougarskog prestolonasljednika Franca Ferdinanda u Sarajevu koji je poslužio austrougarskim vlastima za vojnu invaziju na Srbiju, što je dovelo do Prvog svjetskog rata.
U atentatu je, od posljedica slučajnog ranjavanja, preminula i njegova supruga Sofija Hotek.
Članovi “Mlade Bosne” izvršili su atentat u znak protesta protiv austrougarske okupatorske politike i iz težnje tada većinskog srpskog naroda u BiH, ali i pripadnika drugih naroda i vjera, za oslobođenje i ujedinjenje.
U samom atentatu učestvovalo je sedam osoba raspoređenih po maršruti od polja gdje su se održavali manevri do Vijećnice.
Riječ je o Muhamedu Mehmedbašiću, Vasi Čubriloviću, Nedeljku Čabrinoviću, /koji je bacio bombu na povorku, koju je prestolonasljednik odgurnuo sa krova i ona je pala na sljedeći automobil u koloni/, Cvjetku Popoviću, Danilu Iliću, Trifku Grabežu i Gavrilu Principu.
Princip i ostali mladobosanci čuli su eksploziju i napustili svoja mjesta.
Nakon toga, spletom slučajnosti, automobil u kojem je bio Ferdinand prošao je pored Gavrila Principa koji je iskoristio priliku i potegao pištolj.
Prvi hitac je ranio Ferdinanda u vrat, a drugi, namijenjen guverneru tadašnje BiH Oskaru Poćoreku, ranio je Sofiju u stomak. Oboje su podlegli ranama na putu ka rezidenciji guvernera.
Princip je skočio u Miljacku i pokušao da izvrši samoubistvo kapsulom cijanida, ali nije uspio. Zatim je pokušao da ispali hitac sebi u glavu, ali su ga preduhitrili žandari i uhapsili.
Zbog atentata na Franca Ferdinanda, 12. oktobra 1914. godine pred sud je izvedeno 25 mladih ljudi. Suđeno im je u montiranom “Sarajevskom procesu” od 12. do 23. oktobra 1914. godine. Presude su donesene 28. oktobra.
Prema austrougarskom zakonu, smrtna kazna se nije mogla izreći licima mlađim od dvadeset godina u vrijeme izvršenja krivičnog djela. Nedeljko Čabrinović, Gavrilo Princip i Trifko Grabež su stoga osuđeni na maksimalnu kaznu od dvadeset godina zatvora gdje su bili izloženi strašnim mučenjima.
Vaso Čubrilović je osuđen na 16 godina, a Cvjetko Popović na 13 godina zatvora.
Veljko Čubrilović, Mihajlo Jovanović i Danilo Ilić, koji su pomagali mladobosancima da izvrše atentat, pogubljeni su vješanjem 3. februara 1915. u Sarajevu.
Veljko Čubrilović, najstariji među njima, noć pred smrt napisao je pismo porodici. Original je spaljen, po naredbi suda, ali se tamničar sažalio prije nego što je zapalio pismo i prepisao ga.
Potresne riječi čovjeka pred čijim očima je već bila smrt svjedoče o vjeri da žrtva nije uzaludna i da će sve, pa i njegovu kćerku Nadu, koja je tada imala samo godinu dana, u budućnosti “ogrijati sloboda”.
Muhamed Mehmedbašić jedini je od atentatora koji je poslije istorijskog i herojskog pucnja Gavrila Principa uspio da se izvuče iz Sarajeva i preko planina pobjegne u Crnu Goru, u Nikšić.
Misleći da je tu bezbjedan, počeo je da priča o svojoj ulozi u Ferdinandovom ubistvu, pa su ga Crnogorci, bojeći se da glas o njemu ne stigne do Austrougarske, zatvorili, a onda ga tajno prebacili u Srbiju. Kao potporučnik, učestvovao je u povlačenju srpske vojske preko Albanije.
Godine 1919. godine vratio se u Sarajevo, a 1943. hapse ga ustaše. U zatvoru proživljava strašne torture. Preminuo je 29. maja 1943. od posljedica mučenja.
Gavrilo Princip je kaznu služio u češkom Terezinu, gdje je i umro 28. aprila 1918. godine. Pri kraju života veoma je oslabio, imao je 40 kilograma zbog loših zatvorskih uslova, tamnovanja i mučenja.
Na zidu ćelije u kojoj je umro Princip je napisao: “Naše će sjene hodati po Beču, lutati po dvoru, plašiti gospodu…”.
A na zatvorskoj limenoj porciji, u znak sjećanja na noć uoči atentata kada su se vidovdanski heroji zakleli na grobu mladobosanca Bogdana Žerajića da će oni ostvariti njegovo započeto djelo, Gavrilo je urezao stihove: “Tromo se vreme vuče, i ničeg novog nema, danas sve kao juče, sutra se isto sprema. Pravo je rekao Žerajić, taj srpski soko sivi – Ko hoće da živi nek mre, ko hoće da mre nek živi”.
Posmrtni ostaci “vidovdanskih junaka” nakon Prvog svjetskog rata, 7. jula 1920. godine preneseni su i sahranjeni u zajedničkoj grobnici u Sarajevu da bi tek 1939. godine njihove kosti bile konačno položene u kapeli “Vidovdanskih heroja” na pravoslavnom groblju u sarajevskom naselju Koševo.
Vlasti Kraljevine Jugoslavije postavile su spomen-ploču na mjestu gdje je Princip izvršio atentat, ali su je okupatorske njemačke i ustaške snage, koje su došle u Sarajevo, uklonile 1941. godine i odnijele na dar nacističkom vođi Adolfu Hitleru.
Na istom mjestu nakon Drugog svjetskog rata ponovo je postavljena spomen ploča na kojoj se nalazio natpis: “Sa ovoga mjesta 28. juna 1914. godine Gavrilo Princip je svojim pucnjem izrazio narodni protest protiv tiranije i vjekovnu težnju naših naroda za slobodom”.
Tu spomen-ploču u proteklom ratu u BiH, 1992. godine maljem su uništili pripadnici muslimanske vojske, kao i Principove otiske stopa na mjestu atentata koje su se nalazile ispred Muzeja “Mlade Bosne”.
Most u Sarajevu, nedaleko od mjesta atentata, 1918. godine dobio je naziv po Gavrilu Principu – Principov most, da bi ga nakon proteklog rata vlasti u Sarajevu preimenovale u Latinsku ćupriju.
I rodna kuća Gavrila Principa, koja je bila zapaljena u Drugom svjetskom ratu, a obnovljena 1964. godine i pretvorena u spomen-muzej koji je čuvao uspomenu na ovog hrabrog mladića, ponovo je zapaljena 1992. godine.
Sa nestankom Srba iz federalnog Sarajeva, nestao je i duh “Mlade Bosne”.
